NGƯỜI MÌNH NÓI CHUYỆN DU HỌC 105 NĂM TRƯỚC…
ĐI HỌC PHƯƠNG XA
Nhơn ngày 20 Juin sẵn diệp có nhiều người Annam đi qua kinh đô nước Langsa mà học thêm, thì ông Chủ bút L.T.T.V có đãi một tiệc rượu và đọc bài chúc như sau nầy. Có ông hội đồng quản hạt Trà-vinh và ông Nguyễn-trọng-Quản cựu giám đốc trường sơ Nam-kỳ dự tiệc cùng cha mẹ học trò; bài chúc như vầy.
Ớ các trò.
Trời sanh các trò có phước làm con nhà hào hộ, nay cha mẹ các trò biết sự học là có ích cho nên chẳng sợ tốn tiền bạc chịu cho các trò qua nước Langsa mà học thêm. Mai đây hừng đông thì các trò từ giã đất Nam-việt, xa cha mẹ thân bằng, cùng ba triệu đồng bào mà ra đi, trong ba triệu đồng bào ấy còn nhiều người dốt nát và quê mùa lắm, vì không có thể đi học như các trò, các trò phải hằng ngày nhớ đến sự ấy luôn.
Ý của cha mẹ các trò cho con đi học làm nghề gì thì tôi không rỏ, song tôi có một đều khuyên các trò là đừng đi học rồi về mà làm việc hiếp đáp dân Annam. Phải ráng nên người xứng đáng với thế gian là học làm quan bát vật, học cơ xảo học đại thương.
Các trò cũng nhớ rằng tôi cũng hết sức lo lường quyên tiền đặng cho con nít nghèo qua Tây ăn học, việc nầy chẳng thành, nhưng vậy chẳng phải ý nghỉ ấy là sơ siễng chi, vì ngày nay cha mẹ các trò cũng hiệp một ý với tôi mà cho các trò đi tới gốt cội mà học.
Các trò cũng biết lòng riêng của tôi là ước ao sao cho đồng bào mình cho mau tấn bộ trong đàng văn minh. Muốn cho đặng chuyện như vậy tôi chẳng tiếc công cùng chẳng sợ tốn của, liều hết mọi việc cho thành sự và chẳng sợ ai, trách móc quở phạt gì!
Các trò phải ráng mà tỏ ra rằng cha mẹ tốn tiền cho con đi học chẳng phải là chuyện vô ích và sau các trò trở về đây cho xứ sở quê hương nhờ đặng.
Tôi uống ly rượu nầy mà chúc cho các trò đi thuận bườm xuôi gió, học hành cho mau thông thái, đặng về mà giúp quê hương.
Thái bình cho nước Annam!
Thái bình cho sự giáo huấn!
Thái bình cho cho sự Văn minh!
Ông Gilbert Chiếu ôm hung mỗi trò mà phủ hủy. Kế M. Quản đứng dậy xin nói một đôi lời:
Tình cờ tới đây gặp cuộc ông Gilbert Chiếu đãi đưa mấy trò qua Tây đi học thì tôi lấy làm mừng; nhơn diệp tôi xin nói một ít lời: tôi cũng có đi qua Tây học, nhưng mà lúc tôi đi thì chưa đặng hiểu rỏ đàng đi nước bước cho lắm, cho nên học tới đâu hay tới đó, mà may nhờ ơn trời bền chí học thêm cũng biết đủ với đời. Chớ còn như các trò đây thiệt là rất có phước, có người dắc kẻ dẩn chỉ vẻ phương học, cách thế, mau thông mau giỏi, khỏi mất ngày giờ. Như cha mẹ các trò bởi nghe lời ông phủ đây, khuyên bảo nên mới xuất tiền bạc cho các trò đi Tây. Nay ra đi, lại có ông Salles là cựu quan Thanh-tra diều dắt, chỉ vẻ mọi đều khỏi sợ khỏi lo. Ấy thiệt là đại phước.
Đi học bên Tây, không phải là đi học văn chương chữ nghĩa mà thôi, mà lại phải học cho hiểu, cho rỏ phong tục người Langsa ta, phải học cho biết cách ăn thói ở người ta; phải học cho hiểu nghề làm ăn cách buôn bán việc ruộng nương trồng trỉa người ta; phải học cho biết đặng rộng suy rộng nghỉ; phải học cho biết ở đồng tâm hiệp lực với người đồng bang mình; phải học cho trí tỏa, lượng rộng, cho lòng ngay dạ thẳng ấy là các đều cũng phải học nữa.
Các trò cũng chẳng nên qua nước Langsa mà học, có ý cho đặng ngày sau về ỷ mình học hành thông thái mà hà hiếp con dân nước mình, không có dân thì lấy ai mà làm ruộng làm nương, lấy ai mà cày mà cấy, mà trồng mà trỉa, không dân thì lấy ai mà nạp thuế, chịu sưu cho có tiền nhà nước, bắt cầu làm lộ, phát bổng lộc cho ông Huyện ông Phủ, thầy Ký thầy Thông, mấy trò cũng chẳng nên chăm chỉ một lòng học về làm ông kia ông nọ; mà bỏ việc ích quốc lợi dân. Không! Xứ ta đây viên quan cũng đủ, người làm việc nước cũng nhiều, nếu các trò về mà thêm số hơn nữa thì có ích lợi đâu? Phải học về mà làm cho nước cho dân đặng hưng sùng thạnh lợi, cho việc buôn bán nước ta càng ngày càng tấn tới, cho việc ruộng nương nước ta đặng mở mang thêm nữa, ấy học như vậy mới nên là người có ích, chẳng phải là có quyền chức người ta mới cung mới kỉnh, người có tài ta cũng đáng kỉnh đáng vì, mà nếu có tài mà lại biết giúp đở con dân thì người ta lại càng thêm yêu thêm phục hơn nữa.
Như các trò có ý đi học về rồi quên kẻ đồng bang, khinh người dân dả, chẳng làm ích gì cho xứ mình, thôi thì ở nhà đi làm ruộng còn khá hơn.
Lục Tỉnh Tân Văn 1908
ĐỖ THIÊN THƯ st.(bút hiệu của Dịch giả VŨ ANH TUẤN)